ایران

ایران

مقاله متوسط
نیمه حفاظت شده
برای دیگر کاربردها، ایران (ابهام‌زدایی) را ببینید.
برای کاربرد تاریخی، ایران بزرگ را ببینید.

مختصات: شرقی‌°۵۴ شمالی‌°۳۲ (نقشه)

جمهوری اسلامی ایران
ایران
پرچم نشان شعار ملی: استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی سرود ملی: سرود جمهوری اسلامی ایران (رسمی)
پخش صدا
National Anthem of Islamic Republic of Iran.ogg

ای ایران (غیر رسمی)[۱]
پخش صدا
EY IRAN gholamHossein banan Version - 1958.ogg
 
پایتخت
(و بزرگترین شهر) تهران
شرقی′۲۵°۵۱ شمالی′۴۱°۳۵ زبان رسمی پارسی نوع حکومت جمهوری اسلامی نام حاکمان 
 • رهبر
 • رئیس جمهور
 • معاون اول رئیس جمهور
 • رئیس مجلس
 • رئیس قوه قضائیه
سید علی خامنه‌ای
محمود احمدی‌نژاد
محمدرضا رحیمی
علی لاریجانی
صادق لاریجانی  موارد منجر به تشکیل
اعلام پیروزی انقلاب
روز جمهوری اسلامی برکناری محمدرضا پهلوی
۲۲ بهمن ۱۳۵۷
۱۲ فروردین ۱۳۵۸ مساحت -  مساحت ۱٬۶۴۸٬۱۹۵کیلومتر مربع (۱۸ام)  -  ‌آب‌ها (٪) ۰٫۷ جمعیت -  سرشماری ۷۶،۰۹۱،۰۰۰[۲][۳] 
(۱۷ام)  -  تراکم جمعیت ۴۶ نفر بر کیلومتر مربع[۴]‎/km۲‏ (۱۶۲ام) تولید ناخالص داخلی (تخمین ۱۳۸۸)    -  مجموع ۸۵۸٫۶۵۲ میلیارددلار[۵] (۱۸ام)  -  سرانه ۱۱٬۳۹۵ دلار[۵] (۷۹ام) جینی (۲۰۰۸) ۳۸[۶](متوسط)  شاخص توسعه انسانی (۲۰۱۰)  ۰٫۷۰۲[۷] (بالا) (۷۰م) واحد پول ریال ایران (IRR) منطقه زمانی (ساعت جهانی+۳:۳۰) نوع تقویم هجری خورشیدی جهت رانندگی راست دامنه اینترنتی ir. پیش‌شماره تلفنی +۹۸ برق -  اختلاف پتانسیل ۲۴۰~۲۲۰ ولت  -  بسامد ۵۰ هرتز

ایران (دربارهٔ این پرونده آوا راهنما·اطلاعات، به معنی: سرزمین آریاییان[۸]) با نام رسمی جمهوری اسلامی ایران (دربارهٔ این پرونده آوا راهنما·اطلاعات) کشوری در جنوب غربی آسیا و در منطقهٔ خاورمیانه با ۱٬۶۴۸٬۱۹۵ کیلومتر مربّع وسعت (۱۸ام درجهان)[۹] و بر پایهٔ سرشماری سال ۱۳۹۰ دارای حدود ۷۶،۰۹۱،۰۰۰[۲][۱۰] نفر جمعیت است.[۱۱] پایتخت، بزرگ‌ترین شهر و مرکز سیاسی ایران، تهران است. ایران از شمال با جمهوری آذربایجان،ارمنستان و ترکمنستان، از شرق با افغانستان و پاکستان و از غرب با ترکیه و عراق همسایه‌است و همچنین از شمال به دریای خزر و از جنوب به خلیج فارس و دریای عمان محدود می‌شود، که دو منطقهٔ نخست از مناطق مهم استخراج نفت و گاز در جهان هستند.

نظام سیاسی ایران برپایهٔ قانون اساسی مصوّب ۱۳۵۸ (و بازنگری ۱۳۶۸) پایه‌ریزی شده‌است. بالاترین جایگاه رسمی ایران پس از انقلاب،ولایت فقیه است که اکنون در اختیار سیّد علی خامنه‌ای است. اسلام دین رسمی، تشیّع مذهب رسمی و فارسی، زبان رسمی این کشور است. ایران به عنوان یک سرزمین و یک ملت، پیشینه‌ای کهن دارد و یکی از تاریخی‌ترین کشورهای جهان به‌شمار می‌رود.

ایران به واسطهٔ قرار گرفتن در منطقهٔ میانی اوراسیا موقعیتی راهبردی دارد. و از اعضای سازمان ملل متحد، جنبش عدم تعهّد، سازمان کنفرانس اسلامی، اوپک، سازمان اکو و چندین سازمان بین‌المللی دیگر است. ایران یک قدرت منطقه‌ای در جنوب غربی آسیا است و جایگاهٔ مهمی را در اقتصاد جهانی به دلیل در اختیار داشتن صنعت نفت، صنعت پتروشیمی، گاز طبیعی و خودروسازی برای خود بدست آورده‌است.[۱۲]

محتویات   [نهفتن] 
  • ۱ واژه‌شناسی
  • ۲ تاریخ
    • ۲.۱ پیش از تاریخ
    • ۲.۲ پیش از مادها (به‌شکل تمدن)
    • ۲.۳ پس از مادها (تا پیش از اسلام)
    • ۲.۴ پس از اسلام
      • ۲.۴.۱ در دوران حکومت عرب‌ها
      • ۲.۴.۲ در دوران ملوک‌الطوایفی
      • ۲.۴.۳ در دوران حکومت‌های ملی
  • ۳ جغرافیا
  • ۴ نگارخانه جغرافیا و حیات وحش ایران
    • ۴.۱ استان‌ها
  • ۵ شهرها
  • ۶ آب و هوا
  • ۷ جامعه
    • ۷.۱ نژاد
    • ۷.۲ مردم
    • ۷.۳ جمعیت
      • ۷.۳.۱ شاخص‌های جمعیتی
    • ۷.۴ زبان
    • ۷.۵ دین
  • ۸ سیاست
    • ۸.۱ روابط خارجی
    • ۸.۲ پیمان‌نامه‌ها
  • ۹ راه‌ها
  • ۱۰ اقتصاد
    • ۱۰.۱ صنایع
      • ۱۰.۱.۱ منابع و معادن
      • ۱۰.۱.۲ گردشگری
  • ۱۱ هنر و فرهنگ
    • ۱۱.۱ موسیقی ایرانی
    • ۱۱.۲ نگارگری ایرانی
    • ۱۱.۳ قالی بافی
    • ۱۱.۴ ادبیات فارسی
    • ۱۱.۵ معماری در ایران
    • ۱۱.۶ خوشنویسی ایرانی
    • ۱۱.۷ سینما
  • ۱۲ ورزش
    • ۱۲.۱ فوتبال
    • ۱۲.۲ کشتی
    • ۱۲.۳ چوگان
    • ۱۲.۴ ورزش زورخانه‌ای
    • ۱۲.۵ المپیک
  • ۱۳ پانویس‌ها
  • ۱۴ جستارهای وابسته
  • ۱۵ همسنگ‌هاﯼ ﺍﻧﮕﻠﯿﺴﯽ
  • ۱۶ منابع
  • ۱۷ پیوند به بیرون
واژه‌شناسی [ویرایش]
نوشتار اصلی: نام‌های ایران


در طول تاریخ «ایران» یکی از رایج ترین نام های سرزمین وجغرافیای نامهای ایران بوده‌است. واژهٔ ایران (به پارسی باستان «اَئیریَه‌نا»، به پارسی میانه: Eranshahr.svg، تلفظ با یای مجهول: ĒRĀNŠAHR)، و برگرفته از کلمه «آریانام خَشَترام» و به معنای «سرزمین آریاییان» است که در گذر زمان به ایرانشهر و سپس در دورهٔ ساسانیبه ایران تبدیل شده‌است.[۱۳][۱۴]

واژهٔ «آریا» در زبان‌های اوستایی، پارسی باستان و سانسکریت به ترتیب به شکل‌های «اََئیریه»[پ ۱]، «آریه»[پ ۲]، و «اَریه»[پ ۳] به کار رفته‌است. همچنین در زبان سنسکریت «اریه»[پ ۴] به معنی سَروَر و مهتر و «آریکه»[پ ۵] به معنی مَردِ شایستهٔ بزرگداشت و حرمت است و آریایی به زبان اوستایی «ائیرین»[پ ۶] و به زبان پهلوی و پارسی دری «ایر» خوانده می‌شود و ایرج به زبان آریایی[پ ۷] است.[۱۵] ایر در واژه به‌معنی «آزاده» و جمع آن «ایران» به‌معنی «آزادگان» است.[۱۶]

«ایران» در واژه به معنی «سرزمین آریاییان» است و مدّت‌ها پیش از اسلام نیز نام بومی آن ایران، اِران، یا ایرانشهر بود

تاریخ [ویرایش]
نوشتارهای اصلی: تاریخ ایران، تاریخ شاهنشاهی ایران، تاریخ ایران پیش از اسلام، تاریخ ایران پس از اسلام، و تاریخ ایران پیش از آریایی‌ها

به دلیل غنی بودن تاریخ ایران، در این بخش فقط خلاصه‌ای از هر دوره قرار داده شده‌است. تاریخ ایران در این جا به چهار بخش اصلی تقسیم شده‌است. با توجه به اینکه هر چه به تاریخ امروز(معاصر) نزدیک می‌شویم، بر اهمیت تاریخ افزوده می‌شود، در اینجا تلاش شده‌است که بیشتر به تاریخ نزدیک پرداخته شود، یعنی طبق یک سیر صعودی، هر چه گفت و گو به تاریخ امروز نزدیک تر می‌شود، بیشتر به آن مبحث پرداخته شود.

پیش از تاریخ [ویرایش]
دیوارنگاری غار دوشه، خرم آباد لرستان، حدود هزاره هشتم پیش از میلاد
شماره ۱: ظرف سفالین کشف شده در تل باکون فارس حدود ۴۵۰۰ سال پیش از میلاد
شماره ۲: جام یا گلدان سفالین کشف شده در شوش، خوزستان کنونی. حدود ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد
ظروف متعلق به تمدن جیرفت، هزاره سوم پیش از میلاد
پرچم برنزی کشف شده در منطقه شهداد نزدیک کرمان، ایران، هزاره سوم پیش از میلاد
نوشتار اصلی: تاریخ ایران پیش از آریایی‌ها


دوره پیش از تاریخ خود به سه دوره تقسیم می‌شود که عبارت‌اند از: ۱- دیرینه‌سنگی. ۲- میان‌سنگی. ۳- نوسنگی. دوران پارینه سنگی ایران به سه دورهپارینه سنگی آغازین، میانی، پایانی و یک دوره کوتاه بنام نوسنگی تقسیم می‌شود.[۱۷]

دیرینه‌سنگی

فرهنگ‌های مرتبط با دیرینه‌سنگی ایران شامل فرهنگ ساطور ابزار الدوان و فرهنگ تبر دستی آشولی هستند. کهن ترین شواهد این دوره که مربوط به فرهنگ الدوان است در اطراف رودخانه کشف رود در خاور مشهد یافت شده‌است. این شواهد شامل شماری ابزار سنگی ساخته شده از کوارتز است که شامل تراشه و ساطور ابزار هستند. بنا به نظر کاشفین این مجموعه دست کم ۸۰۰ هزار سال پیشینه دارد. از فرهنگ آشولی نیز مدارک بیشتری در شمال غرب و غرب کشور بدست آمده‌است. برخی از مکانهای مهم شامل گنج پر در رستم‌آباد گیلان، شیوه تو در نزدیکی مهاباد، پل باریک در هلیلان لرستان هستند.[۱۸]

میان‌سنگی

از دوران میان‌سنگی که فرهنگ ابزار سازی آن موستری گفته می‌شود، شواهد بیشتری در غارها و پناهگاه‌ها یافت شده‌است که بیشتر مربوط به زاگرسمرکزی هستند. این دوره از حدود ۲۰۰ تا ۱۵۰ هزار سال پیش آغاز شده و تا حدود ۴۰ هزار سال پیش ادامه داشته‌است. انسان‌های نئاندرتال در این دوره در ایران می‌زیستند که بقایای اسکلت آن‌ها در غار بیستون یافت شده‌است. مکان‌های مهم این دوره غارهای بیستون، ورواسی، قبه و دو اشکفت در شمال کرمانشاه، غار قمری و گر ارجنه در اطراف خرم‌آباد، کیارام در نزدیکی گرگان، نیاسر و کفتار خون در نزدیکی کاشان، قلعه بزی در نزدیکی اصفهان و میرکدر نزدیکی سمنان است.[۱۹]

نوسنگی

دوران نوسنگی ایران از حدود ۴۰ هزار سال پیش آغاز و تا حدود ۱۸ هزار سال پیش ادامه یافته که برابر با کوچ انسان هوشمند به ایران است. آثار این دوره در اطراف کرمانشاه، خرم‌آباد، مرودشت و کاشان یافت شده‌است. فرهنگ ابزار سازی این دوره تیغه و ریز تیغه برادوستی است. آثار دوره بعدیفراپارینه سنگی در غرب زاگرس و شمال البرز بدست آمده که فرهنگ زرزی خوانده می‌شود.[۲۰]

پیش از مادها (به‌شکل تمدن) [ویرایش]

به دلیل تعدد تمدن‌ها، در این بخش فقط به بررسی برخی از تمدن‌های مهم و قابل توجه پرداخته شده‌است.

تمدن شهر سوخته
نوشتار اصلی: شهر سوخته
نمایی از جنوب شهر سوخته

شهر سوخته نام بقایای شهری باستانی است که در فاصلهٔ شهرهای زابل و زاهدان در استان سیستان و بلوچستان کنونی واقع شده‌است. این شهر در ۳۲۰۰ سال پیش از میلاد پایه‌گذاری شده و مردم این شهر در چهار دوره بین سال‌های ۳۲۰۰ تا ۱۸۰۰ پیش از میلاد در آن سکونت داشته‌اند.
به باور برخی باستان‌شناسان این شهر را باید کهن‌ترین شهر جهان دانست چرا که معدود شهرهای پیش از آن، از نظر امکانات و اصول شهرنشینی با آن قابل مقایسه نیستند.[۲۱]

تمدن عیلام
نوشتار اصلی: تمدن عیلام

عیلامی‌ها یا ایلامیان یکی از اقوام سرزمین کنونی ایران بودند که از ۳۲۰۰ تا ۶۴۰ پیش از میلاد، بر بخش بزرگی از مناطق جنوب غربی فلات کنونی ایران فرمانروایی می‌کردند. تمدن عیلام یکی از کهن‌ترین و نخستین تمدن‌های جهان است. بر اساس بخش‌بندی جغرافیایی امروز، عیلام باستان سرزمین‌هایخوزستان، فارس، ایلام و بخش‌هایی از استان‌های بوشهر، کرمان، لرستان، چهارمحال و بختیاری، کرمانشاه و در دوران‌هایی تا جنوب دریاچه ارومیه را شامل می‌شد.[۲۲]

تمدن جیرفت
نوشتار اصلی: تمدن جیرفت


تمدن جیرُفت یا شهرنشینی جیرُفت نام یافته‌های باستانشناسی تازه‌ای‌ست که در استان کرمان ایران در نزدیکی جیرفت و هلیل‌رود. این تمدن مربوط به ۷۰۰۰[۲۳][۲۴][۲۵][۲۶][۲۷][۲۸] سال پیش (پیش از تمدن بین النهرین) است. و به این روش به عنوان کهن‌ترین تمدن خاور شناخته می‌شود که در دشت خوش آب و هوا و حاصلخیز هلیل رود سکنی داشته‌اند. در این محل چند لوح گلی یافت شده و به خطی هندسی روی آن مطالبی نوشته شده که هنوز رمز گشایی نشده ولی در کل روایت‌گر آنست که این مردم سازنده خط و زبان بوده‌اند نه سومریان. پیش از این پنداشته می‌شد نخستین مخترعین خط، در آغاز سومریان(۳۶۰۰ پ. م.) و سپس ساکنان نواحی جنوبی میان‌رودان و تمدن ایلام در خوزستان باشند.[۲۹][۳۰][۳۱][۳۲][۳۳][۳۴][۳۵][۳۶][۳۷]

سایر تمدن‌ها:

  • تپه سیلک
  • تمدن اورارتو
  • کاسی‌ها
  • تمدن تپه گیان
پس از مادها (تا پیش از اسلام) [ویرایش]
نوشتارهای اصلی: مادها، هخامنشیان، و سلوکیان

ماد نام قومی هندواروپایی مرتبط با پارس‌ها بود که در سده ۱۷ پیش از میلاد در سرزمینی که بعدها به نام ماد شناخته شد نشیمن گزدید.[۳۸] بر پایه برخی منابع مادها میان سده‌های ۹ تا ۷ پیش از میلاد حکومتی یکپارچه برای سرزمین‌های مادی‏ تشکیل ندادند[۳۹] همچنین آن چه از متون آشوری - که اسنادی معاصر با دوران مادها هستند - برمی‌آید، آن است که مادها از سدهٔ نهم تا هفتم پ. م. نتوانسته بودند چنان پیش‌رفتی بیابند که سبب هم‌گرایی و یک پارچگی و سازمان‌یافتگی قبایل و طوایف پراکندهٔ ماد بر محور یک رهبر و فرمان‌روای برتر و یگانه - که بتوان وی را پادشاه کل سرزمین‌های مادنشین نامید؛ آن گونه که هردوت «دیوکس» را چنین می‌نماید - شده باشد.[۴۰]
پس از مادها، هخامنشیان بودند.

پهناوری پادشاهی هخامنشیان(۵۵۹–۳۳۰ پیش از میلاد)

هخامنشیان (۳۳۰-۵۵۰ قبل از میلاد) نام دودمانی پادشاهی در ایران پیش از اسلام است. پادشاهان این دودمان از پارسیان بودند و تبار خود را به «هخامنش» می‌رساندند که سرکردهٔ طایفه پاسارگاد از طایفه‌های پارسیان بوده‌است. هخامنشیان نخست پادشاهان بومی پارس و سپس انشان بودند ولی با شکستی کهکوروش بزرگ بر ایشتوویگو واپسین پادشاه ماد وارد ساخت و سپس گشایش لیدیه و بابل پادشاهی هخامنشیان تبدیل به شاهنشاهی بزرگی شد. از این روکوروش بزرگ را بنیانگذار شاهنشاهی هخامنشی می‌دانند. به قدرت رسیدن پارسی‌ها و سلسله هخامنشی یکی از رویدادهای مهم تاریخ گذشته‌است. اینان دولتی بنیان نهادند که جهان گذشته را به استثنای دو سوم یونان تحت تسلط خود در آوردند. شاهنشاهی هخامنشی را نخستین امپراتوری تاریخ جهان می‌دانند. هخامنشیان ۲۲۰ سال (از ۵۵۰ پیش از میلاد تا ۳۳۰ پیش از میلاد) بر بخش بزرگی از جهان شناخته شده آن روز از رود سند تا دانوب در اروپا و از آسیای میانه تا شمال شرقی آفریقا فرمان راندند. شاهنشاهی هخامنشی به دست اسکندر مقدونی برافتاد. پس از مرگ اسکندر (۳۲۳ (پیش از میلاد)) فتوحاتش میان سردارانش تقسیم شد و بیشتر متصرفات آسیایی او که ایران هستهٔ آن بود به سلوکوس اول رسید. به این ترتیب ایران تحت حکومت سلوکیان در آمد. سلوکیان یا اسالکه نام دولتی بود که در میان سال‌های ۳۱۲ تا ۶۴ پیش از میلاد بر آسیای غربی فرمان می‌راند. پس از مدتی پارتها نفوذ خود را گسترش دادند و سرانجام توانستند عاملی برای نابودی سلوکیان شوند.

اشکانیان
نوشتار اصلی: اشکانیان

اشکانیان (۲۵۰ پ. م ۲۲۴ م.) که از تیره ایرانی پرنی و شاخه‌ای از طوایف وابسته به اتحادیه داهه از عشایر سکاهای حدود باختر بودند، از ایالت پارت که مشتمل بر خراسان امروزی بود برخاستند. نام سرزمین پارت در کتیبه‌های داریوش پَرثَوَه آمده‌است که به زبان پارتی پهلوی می‌شود. چون پارتیان از اهلایالت پَهلَه بودند، از این جهت در نسبت به آن سرزمین ایشان را پهلوی نیز می‌توان خواند. قبایل پارتی در آغاز با قوم داهه که در خاور دریای مازندران در آمل می‌زیستند در یک جا سکونت داشتند و سپس از آنان جدا شده در ناحیه خراسان مسکن گزیدند.

این امپراتوری در دوره اقتدارش از رود فرات تا هندوکش و از کوه‌های قفقاز تا خلیج فارس گسترش یافت. در دو

/ 0 نظر / 30 بازدید